een stekelige ‘braakbal’

waarneming 20 september 2017 © marlies de vet

Een braakbal… wat is dat?
Onverteerbare voedselresten die door de slokdarm omhoog gestuwd en uitgebraakt worden. Uilenballen zijn het meest bekend, maar ook andere vogels raken op deze manier onverteerbare delen kwijt. In braakballen kunnen allerlei voedselresten zitten: haren, veren, botjes, keverschildjes, pitten… In deze viltige braakbal zijn egelstekels te herkennen die verschillende richtingen uitsteken. De stekels hebben venijnige puntjes. Een onaangename ervaring voor de vogel in kwestie, lijkt mij.

Welke roofvogel waagt zich aan egels?
Op Egelbescherming.nl lees ik dat egels niet veel natuurlijke vijanden hebben:

Zodra ze onraad ruiken rollen ze zich op tot een bolletje. De kop, de pootjes en het staartje die geen stekels hebben zijn dan niet meer te zien. De meeste vijanden hebben ontzag voor de grote harde stekels en zoeken een andere prooi. Alleen grote roofvogels, kerkuilen, vossen, dassen en grote honden kunnen een gevaar zijn voor de egel.

Mijn vraag in de Faceboekgroep ‘Diersporen’ levert diverse reacties op:

  • jonge egels als misgegokt (en pijnlijk) ‘snackje’
  • de oehoe vindt egels lekker
  • een dode egel die door een aasetende vogel verorberd is (via Twitter zag ik deze foto waarop een buizerd een verkeersslachtoffer ‘opruimt’)
  • een bosuil…

Van welke vogelsoort zou deze braakbal kunnen zijn?
De vindplaats: in een oude beukenlaan onder een beuk, in bosrijk en landelijk gebied waarin meerdere soorten (dag-)roofvogels aanwezig zijn, maar ook diverse soorten uilen (op waarneming.nl is hemelsbreed op ± 10 km van de vindplaats zelfs een oehoe gespot).
De vorm: uilenbraakballen zijn minder vast van structuur dan braakballen van dagroofvogels lees ik in de Veldgids Diersporen (A. van Diepenbeek): “Vers zijn ze glanzend, donkergrijs tot zwart van kleur en meestal viltig van uiterlijk. Oudere, verweerde exemplaren zijn grijs en zien er ‘droog’ uit.

Uitpluizen?
Als een van Nederlands grootste sporendeskundigen deze vondst wil opnemen in haar sporencollectie dan is uitpluizen natuurlijk geen optie. printscreen FB-groep 'Diersporen'

Update 3 oktober 2017
Na onderzoek door Annemarie van Diepenbeek blijkt dit dierspoor – met grote waarschijnlijkheid – een vossenuitwerpsel te zijn. Zie haar uitgebreide reactie op 3 oktober in de Faceboekgroep ‘Diersporen’.

Advertenties

bastvegen


Gerafelde schorsbeschadigingen aan dunne boompjes in het voorjaar… dat zou op ‘bastvegen’ kunnen duiden.

Geweibast
Mannelijke hertachtigen, zoals het ree, dragen een gewei dat jaarlijks vervangen wordt. In de groeiperiode is het gewei omgeven door een fluweelachtige, doorbloede basthuid. Als het gewei volgroeid is, stopt de bloedtoevoer en sterft deze basthuid af. Om de jeukende, loszittende huidflarden kwijt te raken, schuurt de reebok met zijn gewei langs dunne boompjes. En daarbij ontstaan veegsporen, meestal op 20-50 cm hoogte.

diersporen - veeg-/markeerboompje ree

‘markeerboompje’ van een ree – waarneming 8 april 2017 © Marlies de Vet

Territorium
Behalve door ‘bastvegen’ ontstaan er ook veegsporen als gevolg van territorium-afbakening. Om aan te geven dat een gebied ‘bezet’ is, wrijft de reebok geurstoffen uit zijn voorhoofdsklier aan het veegboompje. Dit vegen gaat gepaard met het schrapen van de voorpoten over de grond, waarbij ook de geurklieren tussen de hoefjes een reukspoor afscheiden. Ofwel: als aan de voet van een veegboompje de bladlaag is weggeschraapt dan heeft een reebok het als ‘markeerboompje’ in gebruik.

Meer informatie?
Veldgids Diersporen, A. van Diepenbeek.

Schorsbeschadigingen kunnen behalve door ‘vegen’ ook ontstaan door vraat of door ‘strippen’ van schors.

sporen van vraat


Een stam waarvan de schors beschadigd is… Hoe ontdek je welk dier eraan geknaagd heeft? En waar let je dan op?

dsc_0127

zichtbare tandindruk – waarneming 18 februari 2017 © Marlies de Vet

Schorsvraat
Dat er dwars op de lengterichting van de stam is geknaagd, wijst in de richting van haasachtigen. Een onderscheid maken tussen vraatsporen van een haas of konijn is echter lastig. Een haas kan hoger aan een stam knagen. Ook heeft een haas wat bredere snijtanden dan een konijn. Maar helaas… hoewel er oppervlakkige tandindrukken zichtbaar zijn, geeft dit vraatbeeld onvoldoende informatie om het spoor met zekerheid te kunnen duiden.

Meer informatie?
Veldgids Diersporen, A. van Diepenbeek.

wie wat bewaart…

Een opengepikt nootje, vastgezet in de schors van een boom. Je kan er achteloos aan voorbij lopen, maar als je er een gezien hebt… zie je er meer.

dierspoor - vastgezette noot (specht/boomklever)

waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

Foerageren in de winter
Dieren die een voorraad aanleggen… de boomklever is een van de soorten die voedsel verstopt om de wintermaanden door te komen. In diepgegroefde boomschors klemt deze standvogel beukennootjes, kleine hazelnoten, zaadjes en besjes. Wie wat bewaard… heeft in de winter dus ‘voorraadbomen’ om z’n kostje bijeen te scharrelen.

Voorraadboom of spechtensmidse?
De boomklever laat leeggegeten nootjes in de boomschors zitten terwijl de specht zo’n schorsgroef meestal als ‘smidse’ gebruikt. In dat geval zullen er aan de voet van de boom meerdere opengehakte nootjes liggen. Kenners letten ook op de grootte van de noten om te kunnen vaststellen om welke vogel het gaat. En op de haksporen (om die dan weer niet te verwarren met vraatsporen van eekhoorns).

dierspoor - vastgezette beukennootjes boomklever

Vastgeklemde beukennootjes zijn meestal van een boomklever. – waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

makers in de natuur

Maken is in de natuur een alledaags gegeven. Bekende voorbeelden zijn weefsels van spinnen en bouwsels van vogels. En deze creatie? Die lijkt wel door een 3D-printer vervaardigd…

dsc_0019

waarneming 5 november 2016 © Marlies de Vet

Een papieren bouwwerkje
Vlakbij een holle boom waar eerder dit jaar hoornaars actief waren, vond ik restanten van een wespennest. De zeshoekige broedcellen zijn gemaakt van fijngekauwd hout. Wil je weten hoe deze meesterbouwers dit doen? Bekijk dan dit NTR SchoolTV-filmpje.

Hoornaars
Een wespenvolk begint met een jonge koningin die na haar overwinteringsperiode de eerste broedcellen bouwt waarin ze een aantal eieren legt.

http://vroegevogels.vara.nl/community/data/photo/2012/07/0aeeb0c4130798e339902011858320db.jpg

foto via Vroege Vogels

De uitgekomen larven worden door haar verzorgd maar na de verpopping nemen de ‘werksters’ alle taken van de koningin over, behalve het leggen van eieren. De grootte van het nest kan zomaar uitgroeien tot vijf of zeven etages (zoals op de foto).

nm-foto-van-de-maand-2015-12-03-16-48-59

Foto van de maand | Natuurmonumenten

Hoornaars vangen grote hoeveelheden insecten om te voeren aan de larven. De volwassen werksters voeden zich met een zoetige vloeistof die de larven produceren en met plantaardige vloeistoffen. Eind augustus zet de koningin eitjes af waaruit een volgende generatie voortkomt: vruchtbare mannetjes die kort na de paring sterven en jonge koninginnen die uitvliegen om te overwinteren.

Wespendief
Hoornaars hebben weinig natuurlijke vijanden maar er is een roofvogel die het aandurft: de wespendief. Op het menu van deze vogel, steek-proof met dikke huidlaag op de poten en dik verenkleed, staan bij voorkeur larven van wespen en bijen. Hij volgt de hoornaars vanaf een afstand om het nest te traceren. En vervolgens slaat hij zijn slag.

Wist je dat…
papierwespen de inspiratiebron waren voor het maken van papier?

Wasps, completely independent of the Egyptians, invented paper. Waking all alone in Spring, with only the memory of her daughters’ corpses to warm her, the pre-fertilized wasp queen crawls from her winter hidey-hole and begins to scrape bits of wood fiber from fences, logs, and cardboard. She chews the fiber into papier mache, flies to a new nest site, and pastes together a little nest to rear her first workers in.” (bron: The Biomimicry Manual)

zwarte specht

Een zwarte specht hoor je eerder dan dat je ‘m ziet, maar soms heb je geluk… toevallig gespot, in de top van een dode boom.

zwarte specht
De zwarte specht heeft een zwart verenkleed en een rode achterkruin (vrouw) of volledig rode kruin (man ). Het is een schuwe bosvogel die gevoelig is voor verstoring. De zwarte specht heeft een voorkeur voor rustige, grote en redelijk oude bossen (zowel loof- als naaldbos).

Beschermde vogelsoort
De zwarte specht is een beschermde inheemse diersoort op grond van de Europese Vogelrichtlijn en de Wet natuurbescherming. Voor deze soort zijn in Nederland enkele Natura 2000-gebieden aangewezen als broedvogel. De Staat van Instandhouding van de zwarte specht als broedvogel in Nederland is ‘matig ongunstig‘. De belangrijkste bedreigingen zijn verstoring van de nestplaats, een hoge recreatiedruk, vernietiging van de nestboom omwille van veiligheid en een louter op houtproductie gericht bosbeheer met weinig staand dood hout (bron: Ecopedia.be).

Sporen van de zwarte specht
De zwarte specht hakt ieder jaar een nieuw nest uit, meestal in een oude beuk. De vorm van de uitgehakte boomholte is staand ovaal (door boomgroei kan de vorm rond worden). Oude spechtenholen worden hergebruikt door bosuilen, boommarters en vele andere soorten dieren.

Op zoek naar mieren en insectenlarven pikt en hakt de specht in de stam van (aangetaste) loof- of naaldbomen. De larven trekt de specht met zijn lange, van weerhaakjes voorziene, tong naar buiten. Als hij er niet bij kan dan hakt hij een trechtervormig gat rond de vraatgang van de larve. Om bij boombewonende mieren te kunnen komen, worden stukken schors afgehakt.

De bast van een levende boom kan door een specht aangepikt worden om het uitstromende boomsap op te likken. Deze haksporen hebben de vorm van verticaal ruitvormige gaatjes, soms in een kring rond de stam.

De eigenschappen van een spechtenkop

CT-scan van een spechtenkop

CT-scan van een spechtenkop © www.kennislink.nl

Dat een specht geen hoofdpijn krijgt heeft hij te danken aan vier mechanismen die zijn hersenen beschermen. De snavel is sterk maar elastisch en absorbeert een deel van de schok. Tussen de bovenkaak en de schedel zit een sponsachtig weefsel dat als een schokdemper werkt. Een elastische tongbeen omcirkelt de schedel en leidt zo een deel van de klap vanaf de snavel om de schedel heen. Wat er dan nog van de schok over is wordt gedempt door hersenvocht tussen de schedel en de hersenen (bron: kennislink).

Meer lezen:
Why Do Woodpeckers Resist Head Impact Injury: A Biomechanical Investigation

gaatjesmakers

Een zomereik met een lekspoor… is hier een eikenprachtkever uitgevlogen?

waarneming 4 juni 2016 (foto: © Marlies de Vet)

De boom
Een boomstam is opgebouwd uit meerdere lagen. De schors is de beschermende buitenlaag van de boom. Daaronder zit de bast, een sponsachtige laag waarin het transport van water en glucose van kroon naar wortels plaatsvindt. De volgende laag is het cambium, de groeilaag waar nieuw bast- en houtweefsel gevormd wordt. Dan volgt spinthout, de laag met het opwaartse transport van water en mineralen. De binnenste laag is het kernhout.

De kever
Prachtkevers… ze zijn ‘prachtig’ van kleur en ze worden genoemd naar de boom waarop ze leven. De eikenprachtkever heeft groenblauwe metaalkleurige dekschilden met twee lichte stippen. De kevers vliegen in juni en juli uit. Hun eitjes zetten ze af in de schorsspleten van een eik. De larven vreten zigzaggend gangen in de cambiale zone van de boom. In het tweede jaar verpoppen de larven en vreten de jonge kevers zich naar buiten. Een uitvlieggat van een prachtkever is typisch halfcirkelvormig of D-vormig.

De verschillende vormen van uitvlieggaten (Figuur 9, Gaten en gangen in bomen).

De aantasting
Als er ‘gaatjesmakers’ actief zijn onder de boomschors dan is dit met het blote oog niet direct te zien. En een cambiumlekkage door het ‘naar buiten vreten’ maakt de aantasting weliswaar zichtbaar maar hoe groot de onzichtbare schade aan de boom is… de tijd zal het leren.

Vitale bomen kunnen zich actief verweren tegen insecten die zich in de bast proberen te vreten, zoals bastkevers en prachtkevers. Deze secundaire plaaginsecten kunnen alleen optreden bij verzwakte bomen. (bron: Secundaire plaaginsecten)

Update 26/07/2016: De zomereik nog ‘ns nader bekeken omdat ik benieuwd was naar de vorm van de (uitvlieg-)opening. Die lijkt D-vormig…

waarneming 26 juli 2016 (foto: © Marlies de Vet)

waarneming 26 juli 2016 (foto: © Marlies de Vet)