‘cheating by nature’

Stiekem eieren droppen in de nesten van schijnbaar veel te kleine vogeltjes. Maar ze komen er mee weg…” 2017 is uitgeroepen tot het jaar van de Koekoek, de grootste bedrieger in het vogelrijk.

Professor Nick Davies schreef er een boek over: Cuckoo: Cheating by Nature (2015), in het Nederlands vertaald als De Koekoek (2016).

Waarom broedt een koekoek niet?
Levert broedparasitisme voordelen op? En als dat zo zou zijn, waarom zijn er dan niet meer broedparasiterende soorten? Van de koekoeken-familie is “only 59 of the 141 species (± 40%) parasitic“. Er zijn nog “102 cuckoo-like species in the world“. Maar dat is slechts 1% van alle vogelsoorten, aldus koekoekonderzoeker Davies in zijn onthullende Royal Society Croonian Lecture over de evolutionaire strijd tussen de koekoek en de ‘gastouders’ van het koekoeksjong die het parasitaire gedrag steeds beter leren doorzien.
En dat gedrag gaat verder dan “stiekem eieren droppen“. Behalve visuele mimicry (nabootsen van het ei) en uit het nest gooien van andere eitjes en kuikens (door het koekoeksjong), omvat het broedparasitisme ook kuiken-mimicry: kuikens die lijken op de jongen van de waardvogels en hetzelfde klinken (roepmimicry). Een breathtaking (Engelstalige) lezing, die het kijken meer dan de moeite waard is!

kuikenmimicry koekoek

Still uit de lezing Cuckoos and their victims

gekraagde roodstaart

Trekvogels overwinteren in een ander gebied dan waar ze broeden. Hun terugkomst in het voorjaar blijft niet onopgemerkt…

IMG_7886

waarneming 1 mei 2016 © Marlies de Vet

Vorig jaar werd mijn aandacht getrokken door het gefluit van deze vogel. Omdat ik de ‘roodborstige’ fluiter niet kende, nam ik zijn zang op zodat ik thuis kon uitvogelen welke naam erbij hoorde. Het heeft me wat tijd gekost om de gekraagde roodstaart te determineren maar… het leuke ervan is dat ik ‘m dit jaar zonder problemen aan zijn zang herkende.

In de lente-editie 02/17 van ledenmagazine ‘Vogels’ is een artikel gewijd aan de gekraagde roodstaart. In Friesland loopt een ring- en geolocator-onderzoek naar deze ‘koning van het woud’ om meer inzicht te krijgen in de broed- en overwinteringsperiode.

Het readsturtjsje verrast
De gekraagde roodstaart blijkt het grootste deel van de winter door te brengen in Mali. En daar is het readsturtjsje, net als hier, een boerenlandvogel: het agrarische gebruik speelt een rol in het welzijn van de vogel.

It giet om de wikselwurkung. Wat by ús bart is fan belang foar it ferbliuw yn Afrika. En oarsom.” – Eddy Wymenga (in: Leeuwarder Courant, 2 april 2016).

Een ongelooflijke reis

Als onderdeel van het (in 2016 afgeronde) project Living on the Edge is voor groep 7 en 8 het lespakket ‘De ongelooflijke reis’ ontwikkeld, over de gekraagde roodstaart en andere trekvogels.

afbeelding uit lespakket 'Een ongelooflijke reis' Vogelbescherming

Uit: lespakket ‘Een ongelooflijke reis’ / © Vogelbescherming.nl

bastvegen


Gerafelde schorsbeschadigingen aan dunne boompjes in het voorjaar… dat zou op ‘bastvegen’ kunnen duiden.

Geweibast
Mannelijke hertachtigen, zoals het ree, dragen een gewei dat jaarlijks vervangen wordt. In de groeiperiode is het gewei omgeven door een fluweelachtige, doorbloede basthuid. Als het gewei volgroeid is, stopt de bloedtoevoer en sterft deze basthuid af. Om de jeukende, loszittende huidflarden kwijt te raken, schuurt de reebok met zijn gewei langs dunne boompjes. En daarbij ontstaan veegsporen, meestal op 20-50 cm hoogte.

diersporen - veeg-/markeerboompje ree

‘markeerboompje’ van een ree – waarneming 8 april 2017 © Marlies de Vet

Territorium
Behalve door ‘bastvegen’ ontstaan er ook veegsporen als gevolg van territorium-afbakening. Om aan te geven dat een gebied ‘bezet’ is, wrijft de reebok geurstoffen uit zijn voorhoofdsklier aan het veegboompje. Dit vegen gaat gepaard met het schrapen van de voorpoten over de grond, waarbij ook de geurklieren tussen de hoefjes een reukspoor afscheiden. Ofwel: als aan de voet van een veegboompje de bladlaag is weggeschraapt dan heeft een reebok het als ‘markeerboompje’ in gebruik.

Meer informatie?
Veldgids Diersporen, A. van Diepenbeek.

Schorsbeschadigingen kunnen behalve door ‘vegen’ ook ontstaan door vraat of door ‘strippen’ van schors.

sporen van vraat


Een stam waarvan de schors beschadigd is… Hoe ontdek je welk dier eraan geknaagd heeft? En waar let je dan op?

dsc_0127

zichtbare tandindruk – waarneming 18 februari 2017 © Marlies de Vet

Schorsvraat
Dat er dwars op de lengterichting van de stam is geknaagd, wijst in de richting van haasachtigen. Een onderscheid maken tussen vraatsporen van een haas of konijn is echter lastig. Een haas kan hoger aan een stam knagen. Ook heeft een haas wat bredere snijtanden dan een konijn. Maar helaas… hoewel er oppervlakkige tandindrukken zichtbaar zijn, geeft dit vraatbeeld onvoldoende informatie om het spoor met zekerheid te kunnen duiden.

Meer informatie?
Veldgids Diersporen, A. van Diepenbeek.

wie wat bewaart…

Een opengepikt nootje, vastgezet in de schors van een boom. Je kan er achteloos aan voorbij lopen, maar als je er een gezien hebt… zie je er meer.

dierspoor - vastgezette noot (specht/boomklever)

waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

Foerageren in de winter
Dieren die een voorraad aanleggen… de boomklever is een van de soorten die voedsel verstopt om de wintermaanden door te komen. In diepgegroefde boomschors klemt deze standvogel beukennootjes, kleine hazelnoten, zaadjes en besjes. Wie wat bewaard… heeft in de winter dus ‘voorraadbomen’ om z’n kostje bijeen te scharrelen.

Voorraadboom of spechtensmidse?
De boomklever laat leeggegeten nootjes in de boomschors zitten terwijl de specht zo’n schorsgroef meestal als ‘smidse’ gebruikt. In dat geval zullen er aan de voet van de boom meerdere opengehakte nootjes liggen. Kenners letten ook op de grootte van de noten om te kunnen vaststellen om welke vogel het gaat. En op de haksporen (om die dan weer niet te verwarren met vraatsporen van eekhoorns).

dierspoor - vastgezette beukennootjes boomklever

Vastgeklemde beukennootjes zijn meestal van een boomklever. – waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

wintervlinders

Berijpte natuur, het kan prachtige natuurfoto’s opleveren… Maar een winters vlindertje?

dsc_0263

waarneming 4 december 2016 © Marlies de Vet

Vlinders in de winter
Op een vrieskoude middag werd mijn aandacht getrokken door kleine vlinders op de stam van een beuk. Wintervlinders, een nachtactieve soort die uitvliegt als de temperatuur daalt. De mannetjesvlinders trekken er op uit op zoek naar een paringspartner. De vrouwelijke vlinders die geen vleugels hebben, kruipen vanuit de strooisellaag de boom in en lokken de mannetjes met geurstoffen.

Waarom vrouwtjes niet vliegen?
Het ontbreken van vleugels wordt beschouwd als een aanpassing aan de late vliegtijd. In koude nachten kost vliegen meer energie dan lopend op zoek naar een geschikte plek om eitjes af te zetten. Meestal is dat op de boom waar ze als rups uit een eitje kwam. En dat blijkt in het voordeel van haar nageslacht. Voor de rupsjes is het van levensbelang dat ze op het juiste moment uitkomen. Uit onderzoek is gebleken dat wintervlinders zich kunnen aanpassen aan de fenologie van individuele bomen. (Zie ook: Wintervlinders houden de klimaatverandering bij (2012)).

Natuur in de war
De voedselketen van zomereik, wintervlinder en koolmees is uitgebreid onderzocht. De zomereik is in veertig jaar tijd ongeveer tien dagen eerder gaan uitlopen en de wintervlinderrupsen gemiddeld veertien dagen eerder. Koolmezen hebben het moment waarop ze hun eieren leggen niet structureel vervroegd. Hierdoor vallen rupsenpiek en rupsenjacht niet meer samen.
synchronisatieproblemen

Hoe beïnvloeden veranderingen in het klimaat de levende natuur?
Bij voorspellingen van klimaatsverandering ligt de focus nu op de stijgende gemiddelde temperatuur, maar de variatie, het patroon, is ook belangrijk“, stelde Marcel Visser (NIOO-KNAW) vast bij zijn onderzoek aan eiken, wintervlinders en koolmezen: kijk naar patroon in plaats van gemiddelde“(2014).

Als bij koolmezen en wintervlinders het veranderende klimaat problemen geeft, geldt dat dan misschien ook voor een heleboel andere dieren?

makers in de natuur

Maken is in de natuur een alledaags gegeven. Bekende voorbeelden zijn weefsels van spinnen en bouwsels van vogels. En deze creatie? Die lijkt wel door een 3D-printer vervaardigd…

dsc_0019

waarneming 5 november 2016 © Marlies de Vet

Een papieren bouwwerkje
Vlakbij een holle boom waar eerder dit jaar hoornaars actief waren, vond ik restanten van een wespennest. De zeshoekige broedcellen zijn gemaakt van fijngekauwd hout. Wil je weten hoe deze meesterbouwers dit doen? Bekijk dan dit NTR SchoolTV-filmpje.

Hoornaars
Een wespenvolk begint met een jonge koningin die na haar overwinteringsperiode de eerste broedcellen bouwt waarin ze een aantal eieren legt.

http://vroegevogels.vara.nl/community/data/photo/2012/07/0aeeb0c4130798e339902011858320db.jpg

foto via Vroege Vogels

De uitgekomen larven worden door haar verzorgd maar na de verpopping nemen de ‘werksters’ alle taken van de koningin over, behalve het leggen van eieren. De grootte van het nest kan zomaar uitgroeien tot vijf of zeven etages (zoals op de foto).

nm-foto-van-de-maand-2015-12-03-16-48-59

Foto van de maand | Natuurmonumenten

Hoornaars vangen grote hoeveelheden insecten om te voeren aan de larven. De volwassen werksters voeden zich met een zoetige vloeistof die de larven produceren en met plantaardige vloeistoffen. Eind augustus zet de koningin eitjes af waaruit een volgende generatie voortkomt: vruchtbare mannetjes die kort na de paring sterven en jonge koninginnen die uitvliegen om te overwinteren.

Wespendief
Hoornaars hebben weinig natuurlijke vijanden maar er is een roofvogel die het aandurft: de wespendief. Op het menu van deze vogel, steek-proof met dikke huidlaag op de poten en dik verenkleed, staan bij voorkeur larven van wespen en bijen. Hij volgt de hoornaars vanaf een afstand om het nest te traceren. En vervolgens slaat hij zijn slag.

Wist je dat…
papierwespen de inspiratiebron waren voor het maken van papier?

Wasps, completely independent of the Egyptians, invented paper. Waking all alone in Spring, with only the memory of her daughters’ corpses to warm her, the pre-fertilized wasp queen crawls from her winter hidey-hole and begins to scrape bits of wood fiber from fences, logs, and cardboard. She chews the fiber into papier mache, flies to a new nest site, and pastes together a little nest to rear her first workers in.” (bron: The Biomimicry Manual)