wintervlinders

Berijpte natuur, het kan prachtige natuurfoto’s opleveren… Maar een winters vlindertje?

dsc_0263

waarneming 4 december 2016 © Marlies de Vet

Vlinders in de winter
Op een vrieskoude middag werd mijn aandacht getrokken door kleine vlinders op de stam van een beuk. Wintervlinders, een nachtactieve soort die uitvliegt als de temperatuur daalt. De mannetjesvlinders trekken er op uit op zoek naar een paringspartner. De vrouwelijke vlinders die geen vleugels hebben, kruipen vanuit de strooisellaag de boom in en lokken de mannetjes met geurstoffen.

Waarom vrouwtjes niet vliegen?
Het ontbreken van vleugels wordt beschouwd als een aanpassing aan de late vliegtijd. In koude nachten kost vliegen meer energie dan lopend op zoek naar een geschikte plek om eitjes af te zetten. Meestal is dat op de boom waar ze als rups uit een eitje kwam. En dat blijkt in het voordeel van haar nageslacht. Voor de rupsjes is het van levensbelang dat ze op het juiste moment uitkomen. Uit onderzoek is gebleken dat wintervlinders zich kunnen aanpassen aan de fenologie van individuele bomen. (Zie ook: Wintervlinders houden de klimaatverandering bij (2012)).

Natuur in de war
De voedselketen van zomereik, wintervlinder en koolmees is uitgebreid onderzocht. De zomereik is in veertig jaar tijd ongeveer tien dagen eerder gaan uitlopen en de wintervlinderrupsen gemiddeld veertien dagen eerder. Koolmezen hebben het moment waarop ze hun eieren leggen niet structureel vervroegd. Hierdoor vallen rupsenpiek en rupsenjacht niet meer samen.
synchronisatieproblemen

Hoe beïnvloeden veranderingen in het klimaat de levende natuur?
Bij voorspellingen van klimaatsverandering ligt de focus nu op de stijgende gemiddelde temperatuur, maar de variatie, het patroon, is ook belangrijk“, stelde Marcel Visser (NIOO-KNAW) vast bij zijn onderzoek aan eiken, wintervlinders en koolmezen: kijk naar patroon in plaats van gemiddelde“(2014).

Als bij koolmezen en wintervlinders het veranderende klimaat problemen geeft, geldt dat dan misschien ook voor een heleboel andere dieren?

makers in de natuur

Maken is in de natuur een alledaags gegeven. Bekende voorbeelden zijn weefsels van spinnen en bouwsels van vogels. En deze creatie? Die lijkt wel door een 3D-printer vervaardigd…

dsc_0019

waarneming 5 november 2016 © Marlies de Vet

Een papieren bouwwerkje
Vlakbij een holle boom waar eerder dit jaar hoornaars actief waren, vond ik restanten van een wespennest. De zeshoekige broedcellen zijn gemaakt van fijngekauwd hout. Wil je weten hoe deze meesterbouwers dit doen? Bekijk dan dit NTR SchoolTV-filmpje.

Hoornaars
Een wespenvolk begint met een jonge koningin die na haar overwinteringsperiode de eerste broedcellen bouwt waarin ze een aantal eieren legt.

http://vroegevogels.vara.nl/community/data/photo/2012/07/0aeeb0c4130798e339902011858320db.jpg

foto via Vroege Vogels

De uitgekomen larven worden door haar verzorgd maar na de verpopping nemen de ‘werksters’ alle taken van de koningin over, behalve het leggen van eieren. De grootte van het nest kan zomaar uitgroeien tot vijf of zeven etages (zoals op de foto).

nm-foto-van-de-maand-2015-12-03-16-48-59

Foto van de maand | Natuurmonumenten

Hoornaars vangen grote hoeveelheden insecten om te voeren aan de larven. De volwassen werksters voeden zich met een zoetige vloeistof die de larven produceren en met plantaardige vloeistoffen. Eind augustus zet de koningin eitjes af waaruit een volgende generatie voortkomt: vruchtbare mannetjes die kort na de paring sterven en jonge koninginnen die uitvliegen om te overwinteren.

Wespendief
Hoornaars hebben weinig natuurlijke vijanden maar er is een roofvogel die het aandurft: de wespendief. Op het menu van deze vogel, steek-proof met dikke huidlaag op de poten en dik verenkleed, staan bij voorkeur larven van wespen en bijen. Hij volgt de hoornaars vanaf een afstand om het nest te traceren. En vervolgens slaat hij zijn slag.

Wist je dat…
papierwespen de inspiratiebron waren voor het maken van papier?

Wasps, completely independent of the Egyptians, invented paper. Waking all alone in Spring, with only the memory of her daughters’ corpses to warm her, the pre-fertilized wasp queen crawls from her winter hidey-hole and begins to scrape bits of wood fiber from fences, logs, and cardboard. She chews the fiber into papier mache, flies to a new nest site, and pastes together a little nest to rear her first workers in.” (bron: The Biomimicry Manual)

meriansborstel

Je zou het misschien niet zeggen, maar dit is een rups, een harige rups die zich heeft opgerold.

waarneming 1 oktober © marlies de vet

waarneming 1 oktober 2016 © Marlies de Vet

De meriansborstel is een algemeen voorkomende nachtvlinder. Dat de rups vaker wordt gezien dan de vlinder heeft ongetwijfeld te maken met zijn kleurrijke verschijningsvorm: opvallend groen, gele haarborstels, rode ‘staart’…

12152023

Meriansborstel (foto: Waarneming.nl / © Doriene de Jong)

Het verhaal achter de naam
De borstels van deze roodstaartrups verklaren een deel van de naam. Het andere deel verwijst naar de achternaam van onderzoekster en kunstenares Maria Sybille Merian (1647-1717). Merian onderzocht en schilderde de verschillende ontwikkelingsstadia van insecten.

Tot in de achttiende eeuw zag men Merians werken voornamelijk als een waardevolle bijdrage aan de entomologie. De Zweedse natuuronderzoeker Carl von Linné (Carolus Linnaeus) maakte bij het opstellen van zijn taxonomische systeem gebruik van haar afbeeldingen. Er werden zes planten, negen vlinders en twee kevers naar haar genoemd. (Bron: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland)

Meer informatie over ‘the Mother of Entomology’

Afbeelding uit deel drie van Merian's Rupsenboek (1717) / Vlindernet.nl

Afbeelding uit deel drie van Merian’s Rupsenboek (1717) / Vlindernet.nl

gentiaanblauwtje

Een klokjesgentiaan… met een rupsje!

rupsje op klokjesgentiaan

waarneming 28 september 2016 (foto: © Marlies de Vet)

Een gentiaanblauwtje?
Mijn vermoeden dat het een rupsje van het gentiaanblauwtje zou kunnen zijn, is door De Vlinderstichting bevestigd: “de enige rups in ons land die van gentianen eet“.

Kwetsbare levenscyclus
De jonge rups op de foto heeft zich tegoed gedaan aan zijn ‘voedselplant’ maar gaat het lukken om te overwinteren in een mierennest? Dat is zeer de vraag. Er kan nog veel mis gaan…

th_tekstfoto70

Levenscyclus van het gentiaanblauwtje

Wil je meer lezen over deze kwetsbare soort en haar leefgebied? Zie: klokjesgentiaan, de waardplant van het gentiaanblauwtje.

Status en verspreiding
Het gentiaanblauwtje is een wettelijk beschermde dagvlinder (Rode Lijst Dagvlinders 2009, status: bedreigd).

gentiaanblauwtje-verspreiding-2010-2016

sint-janslot

Tussen het groen vallen deze kleurige zomereikblaadjes in het oog… is dit ‘Sint-Janslot’?

waarneming 17 juli 2016 (foto: © Marlies de Vet)

waarneming 17 juli 2016 (foto: © Marlies de Vet)

Een eik is een bron van insectenleven. De meeste soorten, vooral vlinderrupsen en keverlarven, voeden zich met jong eikenblad dat rijk is aan eiwitten.

De eik probeert z’n belagers af te weren door chemische afweerstoffen zoals tannine (looizuur) te maken. De concentraties in het blad stijgen in de loop van het groeiseizoen.

Looizuur is schadelijk voor rupsen. Voor hen is het daarom van belang om volgroeid te zijn voordat de concentraties looizuur te hoog zijn.

Nieuwe uitlopers
Meestal kan een boom zich goed herstellen van vraatschade door een tweede groeischeut. Rond midzomer vormt de eik nieuwe loten (loot = jonge boomtak), ook wel ‘Sint-Janslot’ genoemd naar de naamdag van Sint-Jan (zie Sint-Janskruid). De jonge scheuten zijn te herkennen aan de geelrode tinten.

Waterlot
Waterlot is scheutgroei aan de stam als reactie op veranderingen in de groei (water, licht) of na snoei of beschadigingen. De boom probeert hiermee het bladoppervlakte te herstellen of te profiteren van het vele licht dat hij plots krijgt.

schijnrups

Dat het niet eenvoudig is om rupsen te determineren was me bekend. Maar dat er ook schijnrupsen bestaan…

waarneming 18 juni 2016 (foto: © Marlies de Vet)

waarneming 18 juni 2016 (foto: © Marlies de Vet)

Vlinderrupsen
De ontwikkeling van vlindereitje tot vlinder verloopt via de rups – als ‘eetmachine’ – en de pop waarin de volledige gedaanteverwisseling tot imago (de volwassen vorm) plaatsvindt.

De bouw van een rups (Vlindernet.nl)

Een vlinderrups heeft drie paar ‘echte’ (borst-)pootjes, de pootjes van de latere vlinder. Aan de eerste twee achterlijfsegmenten zitten geen pootjes, dan volgen max. vier segmenten met buikpootjes (neppoten). En aan het laatste achterlijfsegment heeft de rups een paar naschuivers.

Schijnrupsen
Een aantal insecten hebben larven die op echte rupsen lijken. Meestal zijn het larven van bladwespen, soms ook larven van andere insecten. Het belangrijkste verschil tussen een vlinderrups en de larve van een bladwesp: de ‘schijnrups’ heeft na de drie paar ‘echte’ (borst-)pootjes maar één achterlijfsegment zonder pootjes. Ook heeft de bladwesplarve meer segmenten met buikpootjes. En aan het laatste achterlijfsegment heeft deze larve geen naschuivers; het uiteinde van het achterlijfje is vaak naar beneden gekromd.

Larve van een bladwesp?
Om met zekerheid te kunnen vaststellen of de rups die ik fotografeerde een vlinder- dan wel een schijnrups is, had ik dus de achterlijfsegmenten met/zonder buikpootjes moeten tellen. Een les voor een volgende keer. Nu verlaat ik me op de kennis van Rob Vereijken: de rups op de foto hierboven is waarschijnlijk de larve van de Monostegia abdominalis, een vliesvleugelig insect uit de familie van de bladwespen.

Monostegia abdominalis  (nederlandsesoorten.nl / foto: © Leo Blommers)

gaatjesmakers

Een zomereik met een lekspoor… is hier een eikenprachtkever uitgevlogen?

waarneming 4 juni 2016 (foto: © Marlies de Vet)

De boom
Een boomstam is opgebouwd uit meerdere lagen. De schors is de beschermende buitenlaag van de boom. Daaronder zit de bast, een sponsachtige laag waarin het transport van water en glucose van kroon naar wortels plaatsvindt. De volgende laag is het cambium, de groeilaag waar nieuw bast- en houtweefsel gevormd wordt. Dan volgt spinthout, de laag met het opwaartse transport van water en mineralen. De binnenste laag is het kernhout.

De kever
Prachtkevers… ze zijn ‘prachtig’ van kleur en ze worden genoemd naar de boom waarop ze leven. De eikenprachtkever heeft groenblauwe metaalkleurige dekschilden met twee lichte stippen. De kevers vliegen in juni en juli uit. Hun eitjes zetten ze af in de schorsspleten van een eik. De larven vreten zigzaggend gangen in de cambiale zone van de boom. In het tweede jaar verpoppen de larven en vreten de jonge kevers zich naar buiten. Een uitvlieggat van een prachtkever is typisch halfcirkelvormig of D-vormig.

De verschillende vormen van uitvlieggaten (Figuur 9, Gaten en gangen in bomen).

De aantasting
Als er ‘gaatjesmakers’ actief zijn onder de boomschors dan is dit met het blote oog niet direct te zien. En een cambiumlekkage door het ‘naar buiten vreten’ maakt de aantasting weliswaar zichtbaar maar hoe groot de onzichtbare schade aan de boom is… de tijd zal het leren.

Vitale bomen kunnen zich actief verweren tegen insecten die zich in de bast proberen te vreten, zoals bastkevers en prachtkevers. Deze secundaire plaaginsecten kunnen alleen optreden bij verzwakte bomen. (bron: Secundaire plaaginsecten)

Update 26/07/2016: De zomereik nog ‘ns nader bekeken omdat ik benieuwd was naar de vorm van de (uitvlieg-)opening. Die lijkt D-vormig…

waarneming 26 juli 2016 (foto: © Marlies de Vet)

waarneming 26 juli 2016 (foto: © Marlies de Vet)