‘cheating by nature’

Stiekem eieren droppen in de nesten van schijnbaar veel te kleine vogeltjes. Maar ze komen er mee weg…” 2017 is uitgeroepen tot het jaar van de Koekoek, de grootste bedrieger in het vogelrijk.

Professor Nick Davies schreef er een boek over: Cuckoo: Cheating by Nature (2015), in het Nederlands vertaald als De Koekoek (2016).

Waarom broedt een koekoek niet?
Levert broedparasitisme voordelen op? En als dat zo zou zijn, waarom zijn er dan niet meer broedparasiterende soorten? Van de koekoeken-familie is “only 59 of the 141 species (± 40%) parasitic“. Er zijn nog “102 cuckoo-like species in the world“. Maar dat is slechts 1% van alle vogelsoorten, aldus koekoekonderzoeker Davies in zijn onthullende Royal Society Croonian Lecture over de evolutionaire strijd tussen de koekoek en de ‘gastouders’ van het koekoeksjong die het parasitaire gedrag steeds beter leren doorzien.
En dat gedrag gaat verder dan “stiekem eieren droppen“. Behalve visuele mimicry (nabootsen van het ei) en uit het nest gooien van andere eitjes en kuikens (door het koekoeksjong), omvat het broedparasitisme ook kuiken-mimicry: kuikens die lijken op de jongen van de waardvogels en hetzelfde klinken (roepmimicry). Een breathtaking (Engelstalige) lezing, die het kijken meer dan de moeite waard is!

kuikenmimicry koekoek

Still uit de lezing Cuckoos and their victims

gekraagde roodstaart

Trekvogels overwinteren in een ander gebied dan waar ze broeden. Hun terugkomst in het voorjaar blijft niet onopgemerkt…

IMG_7886

waarneming 1 mei 2016 © Marlies de Vet

Vorig jaar werd mijn aandacht getrokken door het gefluit van deze vogel. Omdat ik de ‘roodborstige’ fluiter niet kende, nam ik zijn zang op zodat ik thuis kon uitvogelen welke naam erbij hoorde. Het heeft me wat tijd gekost om de gekraagde roodstaart te determineren maar… het leuke ervan is dat ik ‘m dit jaar zonder problemen aan zijn zang herkende.

In de lente-editie 02/17 van ledenmagazine ‘Vogels’ is een artikel gewijd aan de gekraagde roodstaart. In Friesland loopt een ring- en geolocator-onderzoek naar deze ‘koning van het woud’ om meer inzicht te krijgen in de broed- en overwinteringsperiode.

Het readsturtjsje verrast
De gekraagde roodstaart blijkt het grootste deel van de winter door te brengen in Mali. En daar is het readsturtjsje, net als hier, een boerenlandvogel: het agrarische gebruik speelt een rol in het welzijn van de vogel.

It giet om de wikselwurkung. Wat by ús bart is fan belang foar it ferbliuw yn Afrika. En oarsom.” – Eddy Wymenga (in: Leeuwarder Courant, 2 april 2016).

Een ongelooflijke reis

Als onderdeel van het (in 2016 afgeronde) project Living on the Edge is voor groep 7 en 8 het lespakket ‘De ongelooflijke reis’ ontwikkeld, over de gekraagde roodstaart en andere trekvogels.

afbeelding uit lespakket 'Een ongelooflijke reis' Vogelbescherming

Uit: lespakket ‘Een ongelooflijke reis’ / © Vogelbescherming.nl

wie wat bewaart…

Een opengepikt nootje, vastgezet in de schors van een boom. Je kan er achteloos aan voorbij lopen, maar als je er een gezien hebt… zie je er meer.

dierspoor - vastgezette noot (specht/boomklever)

waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

Foerageren in de winter
Dieren die een voorraad aanleggen… de boomklever is een van de soorten die voedsel verstopt om de wintermaanden door te komen. In diepgegroefde boomschors klemt deze standvogel beukennootjes, kleine hazelnoten, zaadjes en besjes. Wie wat bewaard… heeft in de winter dus ‘voorraadbomen’ om z’n kostje bijeen te scharrelen.

Voorraadboom of spechtensmidse?
De boomklever laat leeggegeten nootjes in de boomschors zitten terwijl de specht zo’n schorsgroef meestal als ‘smidse’ gebruikt. In dat geval zullen er aan de voet van de boom meerdere opengehakte nootjes liggen. Kenners letten ook op de grootte van de noten om te kunnen vaststellen om welke vogel het gaat. En op de haksporen (om die dan weer niet te verwarren met vraatsporen van eekhoorns).

dierspoor - vastgezette beukennootjes boomklever

Vastgeklemde beukennootjes zijn meestal van een boomklever. – waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

zwarte specht

Een zwarte specht hoor je eerder dan dat je ‘m ziet, maar soms heb je geluk… toevallig gespot, in de top van een dode boom.

zwarte specht
De zwarte specht heeft een zwart verenkleed en een rode achterkruin (vrouw) of volledig rode kruin (man ). Het is een schuwe bosvogel die gevoelig is voor verstoring. De zwarte specht heeft een voorkeur voor rustige, grote en redelijk oude bossen (zowel loof- als naaldbos).

Beschermde vogelsoort
De zwarte specht is een beschermde inheemse diersoort op grond van de Europese Vogelrichtlijn en de Wet natuurbescherming. Voor deze soort zijn in Nederland enkele Natura 2000-gebieden aangewezen als broedvogel. De Staat van Instandhouding van de zwarte specht als broedvogel in Nederland is ‘matig ongunstig‘. De belangrijkste bedreigingen zijn verstoring van de nestplaats, een hoge recreatiedruk, vernietiging van de nestboom omwille van veiligheid en een louter op houtproductie gericht bosbeheer met weinig staand dood hout (bron: Ecopedia.be).

Sporen van de zwarte specht
De zwarte specht hakt ieder jaar een nieuw nest uit, meestal in een oude beuk. De vorm van de uitgehakte boomholte is staand ovaal (door boomgroei kan de vorm rond worden). Oude spechtenholen worden hergebruikt door bosuilen, boommarters en vele andere soorten dieren.

Op zoek naar mieren en insectenlarven pikt en hakt de specht in de stam van (aangetaste) loof- of naaldbomen. De larven trekt de specht met zijn lange, van weerhaakjes voorziene, tong naar buiten. Als hij er niet bij kan dan hakt hij een trechtervormig gat rond de vraatgang van de larve. Om bij boombewonende mieren te kunnen komen, worden stukken schors afgehakt.

De bast van een levende boom kan door een specht aangepikt worden om het uitstromende boomsap op te likken. Deze haksporen hebben de vorm van verticaal ruitvormige gaatjes, soms in een kring rond de stam.

De eigenschappen van een spechtenkop

CT-scan van een spechtenkop

CT-scan van een spechtenkop © www.kennislink.nl

Dat een specht geen hoofdpijn krijgt heeft hij te danken aan vier mechanismen die zijn hersenen beschermen. De snavel is sterk maar elastisch en absorbeert een deel van de schok. Tussen de bovenkaak en de schedel zit een sponsachtig weefsel dat als een schokdemper werkt. Een elastische tongbeen omcirkelt de schedel en leidt zo een deel van de klap vanaf de snavel om de schedel heen. Wat er dan nog van de schok over is wordt gedempt door hersenvocht tussen de schedel en de hersenen (bron: kennislink).

Meer lezen:
Why Do Woodpeckers Resist Head Impact Injury: A Biomechanical Investigation

broos

Bosmieren in een bos, geen opzienbarende waarneming… tot ik de prooi zie waar deze mieren zich op gestort hebben.

waarneming 1 mei 2016

waarneming 1 mei 2016 (foto: © Marlies de Vet)

De levenloze jonge vogeltjes waar de mieren druk mee in de weer zijn, lijken uit het nest ‘gevallen’. Met het filmpje van een koekoeksjong uit m’n vorige blogpost nog vers in het geheugen, kijk ik omhoog om te zien of ik in de boom een nest kan ontdekken. Bladeren ontnemen me het zicht. Ik hoor “wiet”, “wiet”, “wiet”. Een roepende tjiftjaf die waarschijnlijk niets te maken heeft met deze vondst.

Wat hier gebeurd is? We zullen het niet te weten komen…

broos
stil leven
in wording, pril
voor het begon voorbij
weerloos

koekoek

Koekoek, koekoek.” Onmiskenbaar de roep van een koekoek, een schuwe vogel die zich niet makkelijk laat zien. De koekoek overwintert in Afrika en als je ‘m in het voorjaar weer hoort dan weet je dat het broedseizoen kan beginnen.

8475474

Koekoek (foto: Waarneming.nl / © Thijs Glastra)

In mei leggen alle vogels een ei
De koekoek staat bekend om zijn broedparasitisme. Het vrouwtje legt haar eitjes in de nesten van andere vogels. Niet zomaar in een willekeurig vogelnest. Ieder koekoekswijfje is gespecialiseerd in het imiteren van de eieren van een bepaalde vogelsoort, veelal de soort waardoor ze zelf is grootgebracht. In bosrijke streken heeft de koekoek de voorkeur voor de nesten van de heggenmus. In open cultuurlandschappen voor de nesten van de graspieper. En in moerassig gebied voor die van de kleine karekiet en de rietzanger.

Koekoeksjong
Dat het koekoeksei wordt geaccepteerd en uitgebroed komt omdat het lijkt op de eieren van ‘de gastouders’. Voor de koekoek is het van levensbelang om als eerste uit het ei komen. Wat het koekoeksjong vervolgens doet zie je in dit filmpje…

Het verklaart misschien wel de vondst van twee ‘verdwaalde’ vogeleitjes tijdens een wandeling vorige week.

jvdkoekoek_wit
Update 28/11/2016: Sovon Vogelonderzoek Nederland en Vogelbescherming Nederland hebben 2017 uitgeroepen tot Jaar van de Koekoek.
Update 11/05/2017: ‘cheating by nature’.

bosuil

Ken je dat gevoel, dat je door het bos loopt en voelt dat er naar je gekeken wordt? Zo ontdekte ik een bosuil die ons observeerde vanuit een boomholte op grote hoogte. De foto is helaas niet scherp, maar het geeft een beeld van ‘een uiltje knappen‘ op zondagmiddag.

Hoe herken je een bosuil?
Hoog in een boom zittend is dat nog niet zo eenvoudig. De donkere bies op het voorhoofd is te herkennen en het bruine verenkleed met lichtere delen. De karakteristieke roep van een bosuil zul je overdag niet te horen krijgen want het is een roofvogel die ‘s nachts actief is. Hoe die roep klinkt is hier te beluisteren. Waarschijnlijk herken je het ‘hoe, hoe-oe-oe‘ als het onheilspellende geluid in spannende films, al vind ik het persoonlijk eerder mooi dan griezelig klinken. En dit uiltje ziet er best lieflijk uit. Toch?

Broedseizoen
Bosuilen broeden in deze periode van het jaar. De mogelijkheid dat ook ‘onze’ bosuil zit te broeden is dus aanwezig. Vanaf het moment van nestelen tot het moment dat de jongen het nest hebben verlaten, zijn vogels gevoelig voor verstoring. Ze hebben al hun energie nodig voor voortplanting en grootbrengen van de jongen. Bosuilen kunnen defensief reageren om hun broedsel te beschermen en een enkeling kan daarbij overgaan tot aanvliegen.