wie wat bewaart…

Een opengepikt nootje, vastgezet in de schors van een boom. Je kan er achteloos aan voorbij lopen, maar als je er een gezien hebt… zie je er meer.

dierspoor - vastgezette noot (specht/boomklever)

waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

Foerageren in de winter
Dieren die een voorraad aanleggen… de boomklever is een van de soorten die voedsel verstopt om de wintermaanden door te komen. In diepgegroefde boomschors klemt deze standvogel beukennootjes, kleine hazelnoten, zaadjes en besjes. Wie wat bewaard… heeft in de winter dus ‘voorraadbomen’ om z’n kostje bijeen te scharrelen.

Voorraadboom of spechtensmidse?
De boomklever laat leeggegeten nootjes in de boomschors zitten terwijl de specht zo’n schorsgroef meestal als ‘smidse’ gebruikt. In dat geval zullen er aan de voet van de boom meerdere opengehakte nootjes liggen. Kenners letten ook op de grootte van de noten om te kunnen vaststellen om welke vogel het gaat. En op de haksporen (om die dan weer niet te verwarren met vraatsporen van eekhoorns).

dierspoor - vastgezette beukennootjes boomklever

Vastgeklemde beukennootjes zijn meestal van een boomklever. – waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

wintervlinders

Berijpte natuur, het kan prachtige natuurfoto’s opleveren… Maar een winters vlindertje?

dsc_0263

waarneming 4 december 2016 © Marlies de Vet

Vlinders in de winter
Op een vrieskoude middag werd mijn aandacht getrokken door kleine vlinders op de stam van een beuk. Wintervlinders, een nachtactieve soort die uitvliegt als de temperatuur daalt. De mannetjesvlinders trekken er op uit op zoek naar een paringspartner. De vrouwelijke vlinders die geen vleugels hebben, kruipen vanuit de strooisellaag de boom in en lokken de mannetjes met geurstoffen.

Waarom vrouwtjes niet vliegen?
Het ontbreken van vleugels wordt beschouwd als een aanpassing aan de late vliegtijd. In koude nachten kost vliegen meer energie dan lopend op zoek naar een geschikte plek om eitjes af te zetten. Meestal is dat op de boom waar ze als rups uit een eitje kwam. En dat blijkt in het voordeel van haar nageslacht. Voor de rupsjes is het van levensbelang dat ze op het juiste moment uitkomen. Uit onderzoek is gebleken dat wintervlinders zich kunnen aanpassen aan de fenologie van individuele bomen. (Zie ook: Wintervlinders houden de klimaatverandering bij (2012)).

Natuur in de war
De voedselketen van zomereik, wintervlinder en koolmees is uitgebreid onderzocht. De zomereik is in veertig jaar tijd ongeveer tien dagen eerder gaan uitlopen en de wintervlinderrupsen gemiddeld veertien dagen eerder. Koolmezen hebben het moment waarop ze hun eieren leggen niet structureel vervroegd. Hierdoor vallen rupsenpiek en rupsenjacht niet meer samen.
synchronisatieproblemen

Hoe beïnvloeden veranderingen in het klimaat de levende natuur?
Bij voorspellingen van klimaatsverandering ligt de focus nu op de stijgende gemiddelde temperatuur, maar de variatie, het patroon, is ook belangrijk“, stelde Marcel Visser (NIOO-KNAW) vast bij zijn onderzoek aan eiken, wintervlinders en koolmezen: kijk naar patroon in plaats van gemiddelde“(2014).

Als bij koolmezen en wintervlinders het veranderende klimaat problemen geeft, geldt dat dan misschien ook voor een heleboel andere dieren?

leesbaar landschap

Als we het eenmaal kunnen is het zo vanzelfsprekend, maar leren lezen begint met het herkennen van de letters. Letters die in samenhang met andere letters betekenis krijgen, in woorden en in zinsverband. Voor een landschap geldt hetzelfde: in de samenhang met andere onderdelen in het landschap komt de betekenis tot uitdrukking.

De ‘letters’ van het landschap
Welke ‘letters’ neem ik waar? Wat zie ik? Kijk ik naar wat er groeit en bloeit? Naar de patronen in het landschap? De kleuren en vormen… En hoe lees ik deze ‘letters’? Welke samenhang neem ik waar? Hoe krijgen mijn waarnemingen betekenis?

Leesbaar Landschap
In het landschap zijn vier soorten samenhang te onderscheiden: verticale samenhang, horizontale samenhang, seizoensamenhang en historische samenhang. Deze verschijningsvormen staan in verband met drie tijdschalen: het moment van waarnemen, gedurende het jaar (jaarverloop) en door de jaren heen (landschapsgenese).

schermafbeelding-2016-11-27-om-11-39-21

Uit: Landbouw in een leesbaar landschap, K. Hendriks en D.J. Stobbelaar (2003).

Iedereen kan kijken, maar niet iedereen kan lezen
Sommige verschijningsvormen zijn vrij gemakkelijk te lezen (loofbomen zonder blad betekent meestal ‘winter’). Voor andere verschijningsvormen is meer kennis nodig (wat zegt het voorkomen van bijvoorbeeld klokjesgentiaan over de ondergrond). Het duiden van eigenschappen die gedurende het jaar zichtbaar worden, vraagt ook om kennis van het jaarverloop. En voor de leesbaarheid van het landschap-door-de-jaren-heen is historische kennis essentieel.

Terug in de tijd…
Een mooi voorbeeld voor het leren lezen van een (geschilderd) landschap vond ik op Thuis in Brabant: het gemengde boerenbedrijf op de Brabantse zandgronden. Drie verschillende bodemtypen (verticale samenhang) op korte afstand van elkaar (horizontale samenhang) maakten kleinschalige landbouw mogelijk. De bedrijvigheid op en rond de boerderij geeft uitdrukking aan de historische samenhang en is tegelijkertijd ook kenmerkend voor het seizoen.

schilderij-van-david-teniers-de-jr-in-het-noordbrabants-museum

Thuis in Brabant: Schilderij van David Teniers de Jonge (1610-1690)

makers in de natuur

Maken is in de natuur een alledaags gegeven. Bekende voorbeelden zijn weefsels van spinnen en bouwsels van vogels. En deze creatie? Die lijkt wel door een 3D-printer vervaardigd…

dsc_0019

waarneming 5 november 2016 © Marlies de Vet

Een papieren bouwwerkje
Vlakbij een holle boom waar eerder dit jaar hoornaars actief waren, vond ik restanten van een wespennest. De zeshoekige broedcellen zijn gemaakt van fijngekauwd hout. Wil je weten hoe deze meesterbouwers dit doen? Bekijk dan dit NTR SchoolTV-filmpje.

Hoornaars
Een wespenvolk begint met een jonge koningin die na haar overwinteringsperiode de eerste broedcellen bouwt waarin ze een aantal eieren legt.

http://vroegevogels.vara.nl/community/data/photo/2012/07/0aeeb0c4130798e339902011858320db.jpg

foto via Vroege Vogels

De uitgekomen larven worden door haar verzorgd maar na de verpopping nemen de ‘werksters’ alle taken van de koningin over, behalve het leggen van eieren. De grootte van het nest kan zomaar uitgroeien tot vijf of zeven etages (zoals op de foto).

nm-foto-van-de-maand-2015-12-03-16-48-59

Foto van de maand | Natuurmonumenten

Hoornaars vangen grote hoeveelheden insecten om te voeren aan de larven. De volwassen werksters voeden zich met een zoetige vloeistof die de larven produceren en met plantaardige vloeistoffen. Eind augustus zet de koningin eitjes af waaruit een volgende generatie voortkomt: vruchtbare mannetjes die kort na de paring sterven en jonge koninginnen die uitvliegen om te overwinteren.

Wespendief
Hoornaars hebben weinig natuurlijke vijanden maar er is een roofvogel die het aandurft: de wespendief. Op het menu van deze vogel, steek-proof met dikke huidlaag op de poten en dik verenkleed, staan bij voorkeur larven van wespen en bijen. Hij volgt de hoornaars vanaf een afstand om het nest te traceren. En vervolgens slaat hij zijn slag.

Wist je dat…
papierwespen de inspiratiebron waren voor het maken van papier?

Wasps, completely independent of the Egyptians, invented paper. Waking all alone in Spring, with only the memory of her daughters’ corpses to warm her, the pre-fertilized wasp queen crawls from her winter hidey-hole and begins to scrape bits of wood fiber from fences, logs, and cardboard. She chews the fiber into papier mache, flies to a new nest site, and pastes together a little nest to rear her first workers in.” (bron: The Biomimicry Manual)

zwarte specht

Een zwarte specht hoor je eerder dan dat je ‘m ziet, maar soms heb je geluk… toevallig gespot, in de top van een dode boom.

zwarte specht
De zwarte specht heeft een zwart verenkleed en een rode achterkruin (vrouw) of volledig rode kruin (man ). Het is een schuwe bosvogel die gevoelig is voor verstoring. De zwarte specht heeft een voorkeur voor rustige, grote en redelijk oude bossen (zowel loof- als naaldbos).

Beschermde vogelsoort
De zwarte specht is een beschermde inheemse diersoort op grond van de Europese Vogelrichtlijn en de Wet natuurbescherming. Voor deze soort zijn in Nederland enkele Natura 2000-gebieden aangewezen als broedvogel. De Staat van Instandhouding van de zwarte specht als broedvogel in Nederland is ‘matig ongunstig‘. De belangrijkste bedreigingen zijn verstoring van de nestplaats, een hoge recreatiedruk, vernietiging van de nestboom omwille van veiligheid en een louter op houtproductie gericht bosbeheer met weinig staand dood hout (bron: Ecopedia.be).

Sporen van de zwarte specht
De zwarte specht hakt ieder jaar een nieuw nest uit, meestal in een oude beuk. De vorm van de uitgehakte boomholte is staand ovaal (door boomgroei kan de vorm rond worden). Oude spechtenholen worden hergebruikt door bosuilen, boommarters en vele andere soorten dieren.

Op zoek naar mieren en insectenlarven pikt en hakt de specht in de stam van (aangetaste) loof- of naaldbomen. De larven trekt de specht met zijn lange, van weerhaakjes voorziene, tong naar buiten. Als hij er niet bij kan dan hakt hij een trechtervormig gat rond de vraatgang van de larve. Om bij boombewonende mieren te kunnen komen, worden stukken schors afgehakt.

De bast van een levende boom kan door een specht aangepikt worden om het uitstromende boomsap op te likken. Deze haksporen hebben de vorm van verticaal ruitvormige gaatjes, soms in een kring rond de stam.

De eigenschappen van een spechtenkop

CT-scan van een spechtenkop

CT-scan van een spechtenkop © www.kennislink.nl

Dat een specht geen hoofdpijn krijgt heeft hij te danken aan vier mechanismen die zijn hersenen beschermen. De snavel is sterk maar elastisch en absorbeert een deel van de schok. Tussen de bovenkaak en de schedel zit een sponsachtig weefsel dat als een schokdemper werkt. Een elastische tongbeen omcirkelt de schedel en leidt zo een deel van de klap vanaf de snavel om de schedel heen. Wat er dan nog van de schok over is wordt gedempt door hersenvocht tussen de schedel en de hersenen (bron: kennislink).

Meer lezen:
Why Do Woodpeckers Resist Head Impact Injury: A Biomechanical Investigation

meriansborstel

Je zou het misschien niet zeggen, maar dit is een rups, een harige rups die zich heeft opgerold.

waarneming 1 oktober © marlies de vet

waarneming 1 oktober 2016 © Marlies de Vet

De meriansborstel is een algemeen voorkomende nachtvlinder. Dat de rups vaker wordt gezien dan de vlinder heeft ongetwijfeld te maken met zijn kleurrijke verschijningsvorm: opvallend groen, gele haarborstels, rode ‘staart’…

12152023

Meriansborstel (foto: Waarneming.nl / © Doriene de Jong)

Het verhaal achter de naam
De borstels van deze roodstaartrups verklaren een deel van de naam. Het andere deel verwijst naar de achternaam van onderzoekster en kunstenares Maria Sybille Merian (1647-1717). Merian onderzocht en schilderde de verschillende ontwikkelingsstadia van insecten.

Tot in de achttiende eeuw zag men Merians werken voornamelijk als een waardevolle bijdrage aan de entomologie. De Zweedse natuuronderzoeker Carl von Linné (Carolus Linnaeus) maakte bij het opstellen van zijn taxonomische systeem gebruik van haar afbeeldingen. Er werden zes planten, negen vlinders en twee kevers naar haar genoemd. (Bron: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland)

Meer informatie over ‘the Mother of Entomology’

Afbeelding uit deel drie van Merian's Rupsenboek (1717) / Vlindernet.nl

Afbeelding uit deel drie van Merian’s Rupsenboek (1717) / Vlindernet.nl

gentiaanblauwtje

Een klokjesgentiaan… met een rupsje!

rupsje op klokjesgentiaan

waarneming 28 september 2016 (foto: © Marlies de Vet)

Een gentiaanblauwtje?
Mijn vermoeden dat het een rupsje van het gentiaanblauwtje zou kunnen zijn, is door De Vlinderstichting bevestigd: “de enige rups in ons land die van gentianen eet“.

Kwetsbare levenscyclus
De jonge rups op de foto heeft zich tegoed gedaan aan zijn ‘voedselplant’ maar gaat het lukken om te overwinteren in een mierennest? Dat is zeer de vraag. Er kan nog veel mis gaan…

th_tekstfoto70

Levenscyclus van het gentiaanblauwtje

Wil je meer lezen over deze kwetsbare soort en haar leefgebied? Zie: klokjesgentiaan, de waardplant van het gentiaanblauwtje.

Status en verspreiding
Het gentiaanblauwtje is een wettelijk beschermde dagvlinder (Rode Lijst Dagvlinders 2009, status: bedreigd).

gentiaanblauwtje-verspreiding-2010-2016