gekraagde roodstaart

Trekvogels overwinteren in een ander gebied dan waar ze broeden. Hun terugkomst in het voorjaar blijft niet onopgemerkt…

IMG_7886

waarneming 1 mei 2016 © Marlies de Vet

Vorig jaar werd mijn aandacht getrokken door het gefluit van deze vogel. Omdat ik de ‘roodborstige’ fluiter niet kende, nam ik zijn zang op zodat ik thuis kon uitvogelen welke naam erbij hoorde. Het heeft me wat tijd gekost om de gekraagde roodstaart te determineren maar… het leuke ervan is dat ik ‘m dit jaar zonder problemen aan zijn zang herkende.

In de lente-editie 02/17 van ledenmagazine ‘Vogels’ is een artikel gewijd aan de gekraagde roodstaart. In Friesland loopt een ring- en geolocator-onderzoek naar deze ‘koning van het woud’ om meer inzicht te krijgen in de broed- en overwinteringsperiode.

Het readsturtjsje verrast
De gekraagde roodstaart blijkt het grootste deel van de winter door te brengen in Mali. En daar is het readsturtjsje, net als hier, een boerenlandvogel: het agrarische gebruik speelt een rol in het welzijn van de vogel.

It giet om de wikselwurkung. Wat by ús bart is fan belang foar it ferbliuw yn Afrika. En oarsom.” – Eddy Wymenga (in: Leeuwarder Courant, 2 april 2016).

Een ongelooflijke reis

Als onderdeel van het (in 2016 afgeronde) project Living on the Edge is voor groep 7 en 8 het lespakket ‘De ongelooflijke reis’ ontwikkeld, over de gekraagde roodstaart en andere trekvogels.

afbeelding uit lespakket 'Een ongelooflijke reis' Vogelbescherming

Uit: lespakket ‘Een ongelooflijke reis’ / © Vogelbescherming.nl

Advertenties

bastvegen


Gerafelde schorsbeschadigingen aan dunne boompjes in het voorjaar… dat zou op ‘bastvegen’ kunnen duiden.

Geweibast
Mannelijke hertachtigen, zoals het ree, dragen een gewei dat jaarlijks vervangen wordt. In de groeiperiode is het gewei omgeven door een fluweelachtige, doorbloede basthuid. Als het gewei volgroeid is, stopt de bloedtoevoer en sterft deze basthuid af. Om de jeukende, loszittende huidflarden kwijt te raken, schuurt de reebok met zijn gewei langs dunne boompjes. En daarbij ontstaan veegsporen, meestal op 20-50 cm hoogte.

diersporen - veeg-/markeerboompje ree

‘markeerboompje’ van een ree – waarneming 8 april 2017 © Marlies de Vet

Territorium
Behalve door ‘bastvegen’ ontstaan er ook veegsporen als gevolg van territorium-afbakening. Om aan te geven dat een gebied ‘bezet’ is, wrijft de reebok geurstoffen uit zijn voorhoofdsklier aan het veegboompje. Dit vegen gaat gepaard met het schrapen van de voorpoten over de grond, waarbij ook de geurklieren tussen de hoefjes een reukspoor afscheiden. Ofwel: als aan de voet van een veegboompje de bladlaag is weggeschraapt dan heeft een reebok het als ‘markeerboompje’ in gebruik.

Meer informatie?
Veldgids Diersporen, A. van Diepenbeek.

Schorsbeschadigingen kunnen behalve door ‘vegen’ ook ontstaan door vraat of door ‘strippen’ van schors.

sporen van vraat


Een stam waarvan de schors beschadigd is… Hoe ontdek je welk dier eraan geknaagd heeft? En waar let je dan op?

dsc_0127

zichtbare tandindruk – waarneming 18 februari 2017 © Marlies de Vet

Schorsvraat
Dat er dwars op de lengterichting van de stam is geknaagd, wijst in de richting van haasachtigen. Een onderscheid maken tussen vraatsporen van een haas of konijn is echter lastig. Een haas kan hoger aan een stam knagen. Ook heeft een haas wat bredere snijtanden dan een konijn. Maar helaas… hoewel er oppervlakkige tandindrukken zichtbaar zijn, geeft dit vraatbeeld onvoldoende informatie om het spoor met zekerheid te kunnen duiden.

Meer informatie?
Veldgids Diersporen, A. van Diepenbeek.

ijshaar

… haarijs, ijswol, zijdevorst, de baard van Koning Winter, een natuurfenomeen dat onder de juiste condities (lichte vorst, hoge luchtvochtigheid) is waar te nemen. Maar wat is het eigenlijk?

Schimmel vormt ijshaar
Duitse en Zwitserse wetenschappers ontdekten een verband tussen de vorming van ijshaar en het rozeblauwig waskorstje (Exidiopsis effusa) dat op ijshaar-dragend loofhout voorkomt.

There is clear evidence to suggest a causal relationship between the fungus, Exidiopsis effusa, and the growth of hair ice.” (Evidence for biological shaping of hair ice, D. Hofmann et al., Biogeosciences, 12, 4261–4273, 2015)

De vorming van de ijsharen ontstaat door het naar buiten persen van koolzuurgas en water via zeer kleine openingen in het hout. Bij lichte vorst en hoge luchtvochtigheid bevriest het water en kunnen de ijsharen uitgroeien tot een flinke pruik van ijs.

Meer lezen?
Schimmel in rot loofhout maakt ragfijne ijsbaard
European Biologists Finally Solve Mystery of Hair Ice
Peculiar shape of hair ice linked to fungus

foto via NRC / © Christian Mätzler

foto via NRC / © Christian Mätzler

winterzonnewende

Midwinter
De donkerste dagen van het jaar met als hoogtepunt: de dag waarop de zon het laagste stand bereikt om vanaf dit punt te wenden – de zonnewende (solstice).

Feest van het licht
De terugkeer van het licht is een belangrijk moment in de jaarcyclus van de natuur. Als het licht dagelijks weer toeneemt en gemiddelde temperatuur weer stijgt, komt ‘de natuur’ langzaam weer op gang… Van oudsher reden voor een feest.

Seizoenen
Onze astronomische seizoenen ontstaan door de elliptische baan van de aarde om de zon en de rotatieas van de aarde, die niet loodrecht op de aardbaan om de zon staat. Hierdoor varieert de sterkte en de hoeveelheid zonlicht in de loop van het jaar. Rebecca Kaplan legt het uit in dit animatiefilmpje.

wie wat bewaart…

Een opengepikt nootje, vastgezet in de schors van een boom. Je kan er achteloos aan voorbij lopen, maar als je er een gezien hebt… zie je er meer.

dierspoor - vastgezette noot (specht/boomklever)

waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

Foerageren in de winter
Dieren die een voorraad aanleggen… de boomklever is een van de soorten die voedsel verstopt om de wintermaanden door te komen. In diepgegroefde boomschors klemt deze standvogel beukennootjes, kleine hazelnoten, zaadjes en besjes. Wie wat bewaard… heeft in de winter dus ‘voorraadbomen’ om z’n kostje bijeen te scharrelen.

Voorraadboom of spechtensmidse?
De boomklever laat leeggegeten nootjes in de boomschors zitten terwijl de specht zo’n schorsgroef meestal als ‘smidse’ gebruikt. In dat geval zullen er aan de voet van de boom meerdere opengehakte nootjes liggen. Kenners letten ook op de grootte van de noten om te kunnen vaststellen om welke vogel het gaat. En op de haksporen (om die dan weer niet te verwarren met vraatsporen van eekhoorns).

dierspoor - vastgezette beukennootjes boomklever

Vastgeklemde beukennootjes zijn meestal van een boomklever. – waarneming 17 december 2016 © Marlies de Vet

wintervlinders

Berijpte natuur, het kan prachtige natuurfoto’s opleveren… Maar een winters vlindertje?

dsc_0263

waarneming 4 december 2016 © Marlies de Vet

Vlinders in de winter
Op een vrieskoude middag werd mijn aandacht getrokken door kleine vlinders op de stam van een beuk. Wintervlinders, een nachtactieve soort die uitvliegt als de temperatuur daalt. De mannetjesvlinders trekken er op uit op zoek naar een paringspartner. De vrouwelijke vlinders die geen vleugels hebben, kruipen vanuit de strooisellaag de boom in en lokken de mannetjes met geurstoffen.

Waarom vrouwtjes niet vliegen?
Het ontbreken van vleugels wordt beschouwd als een aanpassing aan de late vliegtijd. In koude nachten kost vliegen meer energie dan lopend op zoek naar een geschikte plek om eitjes af te zetten. Meestal is dat op de boom waar ze als rups uit een eitje kwam. En dat blijkt in het voordeel van haar nageslacht. Voor de rupsjes is het van levensbelang dat ze op het juiste moment uitkomen. Uit onderzoek is gebleken dat wintervlinders zich kunnen aanpassen aan de fenologie van individuele bomen. (Zie ook: Wintervlinders houden de klimaatverandering bij (2012)).

Natuur in de war
De voedselketen van zomereik, wintervlinder en koolmees is uitgebreid onderzocht. De zomereik is in veertig jaar tijd ongeveer tien dagen eerder gaan uitlopen en de wintervlinderrupsen gemiddeld veertien dagen eerder. Koolmezen hebben het moment waarop ze hun eieren leggen niet structureel vervroegd. Hierdoor vallen rupsenpiek en rupsenjacht niet meer samen.
synchronisatieproblemen

Hoe beïnvloeden veranderingen in het klimaat de levende natuur?
Bij voorspellingen van klimaatsverandering ligt de focus nu op de stijgende gemiddelde temperatuur, maar de variatie, het patroon, is ook belangrijk“, stelde Marcel Visser (NIOO-KNAW) vast bij zijn onderzoek aan eiken, wintervlinders en koolmezen: kijk naar patroon in plaats van gemiddelde“(2014).

Als bij koolmezen en wintervlinders het veranderende klimaat problemen geeft, geldt dat dan misschien ook voor een heleboel andere dieren?